Prof. Krzysztof Gawlikowski
Prof. Krzysztof Gawlikowski
„Portret duchowy” K.Gawlikowskiego jako uczonego chińskiego pędzla Huang Yongyu
inskrypcja z obrazu
Krzysztof GAWLIKOWSKI – Dr hab. Profesor w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej, gdzie kieruje Centrum Cywilizacji Azji Wschodniej; założyciel Centrum Badań Azji Wschodniej w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Założyciel i Prezes Towarzystwa Azji i Pacyfiku (od 1996 -2005). Założyciel i redaktor (1999-2003, 2006-) rocznika Azja-Pacyfik, Społeczeństwo-Polityka-Gospodarka (Wyd. Marszałek, Toruń, od 1998 r.) – jedynego czasopisma w Polsce poświęconego współczesnej Azji Wschodniej.
Główne dziedziny badań: klasyczna chińska myśl społeczno-polityczna, a szczególnie strategiczna i kultura wojskowa; społeczne i polityczne tradycje Azji Wschodniej i ich oddziaływanie na przemiany współczesne; badania porównawcze tradycji zachodnich i wschodnioazjatyckiech (stosunek do walki, jednostka i społeczeństwo, religia, państwo, społeczeństwo obywatelskie, prawa człowieka, itp.). Zajmował się również Wietnamem oraz Birmą, a także problemami dialogu między cywilizacjami. Ważniejsze jego studia poświęcone chińskiej myśli klasycznej, a szczególnie znanemu traktatowi Sunzi o sztuce wojennej i klasycznej myśli strategicznej, były publikowane w języku chińskim i są cytowane w literaturze naukowej w ChRL i na Tajwanie (niektóre specjalistyczne studia zostały opublikowane wyłącznie w j. chińskim).
1967 – mgr psychologii na UW, studiował tam również sinologię, językoznawstwo, filozofię, socjologię i etnologię. 1964-66 – studia w Pekinie (język chiński i historia). 1971 – doktorat z nauk politycznych na UW, a w 1977 habilitacja z historii w Instytucie Historii PAN. Do 1981 r. kierował tam pracownią Dziejów Azji i Afryki Północnej XIX i XX w. Od grudnia 1981 w Europie Zachodniej. Przez wiele lat wykładał w Istituto Universitario Orientale w Neapolu, największym centrum studiów orientalistycznych we Włoszech, prowadził seminarium doktoranckie o chińskiej myśli wojskowej w École Pratique des Hautes Études (Sorbona) w Paryżu, wykładał także na uniwersytetach w Europie i w Azji. W latach 80. I 90. XX w. współpracował z paryską Kulturą. Od 1995 r. znowu w Polsce. Posługuje się angielskim, rosyjskim, włoskim i chińskim.
Ważniejsze publikacje:
„W Państwie Środka”, w: Andrzej Zajączkowski red., Obrazy świata białych, PIW, Warszawa 1973, str. 59-132.
„Ideologia KPCh a klasyczna filozofia chińska”, cz. 1, „Przyczyny żywotności klasycznej filozofii chińskiej”, Studia Filozoficzne, 1973, nr 3, str. 25-45.
Wersja zmodyfikowana:
„On the Sources and Vitality of Classical social and Political Concepts in China”, Dialectics and Humanism, 1975, nr 1, str. 121-132.
„Ideologia KPCh a tradycyjna filozofia chińska”, cz. 2-3, „Tradycyjne koncepcje polityczno-społeczne”, Studia Filozoficzne, 1973, nr 9, str. 29-38; 1974, nr 3, str. 125-144.
„The Chinese War-lord system of the 1920’s: Its Origins and Transformations”, Acta Poloniae Hitorica, vol. 29 (1974), str. 81-110.
Wersje zmodyfikowane:
„Rządy warlordów w Chinach – geneza, charakter, przemiany”, Dzieje Najnowsze, 1975, nr 1, str. 31-53.
„Kitajskaja militaristskaja sistiema nowogo wriemieni i etapy jejo formirowanija”, w: Czetwiertaja Naucznaja Konfieriencija ‘ Obszczestwo i gosudarstwo w Kitaje, Izd. Nauka, Moskwa 1973, t. 2, str. 201-212.
„Subiektywne czynniki rozwoju gospodarczego; O próbie Davida C. McClellanda zastosowania metod psychologii do wyjaśnienia procesów historycznych”, Dzieje Najnowsze, 1974, nr 1, str.151-170.
„Założenia amerykańskiej teorii współistnienia; Teoria Kissingera”, Sprawy Międzynarodowe, 1974, nr 10, str. 67-84.
„Ideologia KPCh a klasyczna filozofia chińska”, cz. 4, „Stosunek do filozofii klasycznej i jego historyczne uwarunkowania”, Studia Filozoficzne, 1976, nr. 6, str. 35-65.
Nowa batalia o Konfucjusza, Wydawnictwo MON, Warszawa 1976, 420 str. (książka poświęcona kampaniom polityczno-ideologicznym w Chinach epoki Mao, szczególnie kampanii “krytykować Lin Biao, krytykować Konfucjusza”, 1974-1975).
„Tradycje historyczne i uwarunkowania rozwoju ruchów chłopskich w Chinach nowożytnych”, w: Tadeusz Łepkowski red., Chłopstwo w życiu politycznym Trzeciego Świata, Ossolineum, Wrocław 1976, str. 9-39.
„Traditional Chinese Concepts of Warfare and CPC’s Theory of People’s War”, w: Understanding Modern China; Problems and Methods, European Association of Chinese Studies, XXVI Conference, Ortisei – St. Ulrich, Sept. 3-9, 1978; Proceedings, Supplemento no. 2, Cina, IsMEO, Roma 1979, str. 143-169.
Chiny wobec Europy; Reformy wojskowe XIX w. Ossolineum, Wrocław-Warszawa 1979, 233 str.
„The Origins of the Name ‘the Middle State””, Czasopismo Prawno-Historyczne, t. 32 (1980), nr 1, str. 35-76.
Wolfram Eberhard, K. Gawlikowski, Carl-Albrecht Sayschab eds., East Asian Civilizations; New Attempts at Understanding Traditions, vol. 1, Ethnic Identity and National Characteristics, Simon & Magiera Verlag, Muenchen 1982; vol. 2, Nation and Mythology, 1983.
Zawierają studia K. Gawlikowskiego:
“Two National Ways of Reasoning: Interpretation of the
Cause-Effect Relationship by Chinese and Polish University Students; A
Psychological Study” (vol. 1, 82-131);
“Nation: A Mythological Being” (vol. 2, 10-37).
K. Gawlikowski, red., Postacie narodów i współczesność, PIW, Warszawa 1984.
Zawiera:
K. Gawlikowski, “Chiny: państwo, naród czy cywilizacja?”, str. 162-216.
“The School of Strategy (bingjia) in the Context of Chinese Civilization”, East and West (Rzym), vol. 35, nr 1 – 3 (Sept. 1985), str. 167-210.
“The Concept of Two Fundamental Social Principles: Wen i Wu in Chinese Classical Thought”, Annali (Naples), vol. 47, fasc. 4 (1987), str. 397-433; vol. 48, fasc.1 (1988), str. 35-62.
“La Cambogia e il Vietnam nel contesto dell’Asia sud-orientale; una prospettiva storica” [Kambodża i Wietnam w Azji Południowo-Wschodniej z perspektywy historycznej], w: Enrica Collotti-Pischel, red., Cambogia, Discuttere il drama cambogiano, WR Editoriale e Comerciale, Alessandria 1988, str. 19-70.
“Kult thành hoàng, duchów opiekuńczych wspólnoty wiejskiej w Wietnamie”, Orient, vol. 1, Muzeum Azji i Pacyfiku, Warszawa 1988, str. 148-174.
„Il pensiero militare di Mao Zedong e la teoria classica cinese della guerra” [Koncepcje wojskowe Mao Zedonga a klasyczna chińska teoria wojny], w: Enrica Collotti-Pischel, Emilia Giancotti, Aldo Natoli, red., Mao Zedong, dalla politica alla storia, Editori Riuniti, Roma 1988, str. 66-93.
“I principi della guerra del Maestro Sun” [Zasady wojowania Mistrza Suna], w: Sun Tzu, L’arte della guerra (przekł. i redakcja A. Cornelli; wprowadzenie K. Gawlikowski), Guida Editori, Napoli, 1988, str. 5-33.
“Birmania – una rivoluzione fallita” [Birma: rewolucja zakończona klęską], in: Giorgio Borsa, red., Asia Major, un mondo che cambia, Mulino, Bologna 1990, str. 149-176.
“I trentasei stratagemi: origini del concetto e del libro” (przekł. i red. G. Casacchia, wprowadzenie K. Gawlikowski), Guida Editori, Napoli 1990, str. 5-30.
“Three Approaches to War and Struggle in Chinese Classical Thought”, in: Sielke Krieger, Rolf Trautzettel, red., Confucianism and Modernization of China, Hase & Koehler Verlag, Mainz 1991, str. 367-377. (tom ukazał się także w języku niemieckim).
“Sun Wu – Zhongguode xingweixue, douzheng zhexue he kexuede chuanshi ren” [Sun Wu jako pionier prakseologii, filozofii walki i naukowych analiz w Chinach], w: Yu Rupo, red., Sun Zi xin lun jicui [Najwartościowsze nowe studia o Sunzi], Changzheng Chubanshe, Beijing 1992, str. 303-316.
Wersja angielska:
“Sun Wu as the Founder of Chinese Praxiology, Theory of Struggle and Science”, Hemispheres (Warsaw), no 9 (1994), str. 9-22.
(Razem z Michaelem Loewe), “Sun tzu bing fa”, w: Michael Loewe, red., Early Chinese Texts: A Bibliographical Guide, The Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley 1993, str. 446-455.
“Sun Wu de sixiang he Zhongguode junshi chuantong” [Koncepcje Sun Wu a chińskie tradycje militarne], w: Sun Zi tansheng [Studia dotyczące walorów Sunzi], Junshi Kexue Chubanshe, Beijing 1993, str. 49-63.
Wersja angielska:
“Sun Wu’s Thought and Chinese Military Traditions”, in: Selected Collection of the Third ISSTAW English Papers, Military Science Press, Beijing – September 1992, str.18-36.
“Sun Wu’s Thought and Chinese Military Traditions”, Social Sciences in China, 1995 (Peking), nr 3, str. 148-159.
“Il concetto di ‘Megamacchina’ e valido per Cina?” [Czy koncepcja ‘machiny totalnej’ ma zastosowanie do Chin?], w: Lodovico Martello, red., Sulla genesi del capitalismo, Armando Editore, Roma 1992, str. 114-127.
“Guerra cultural o influenciaa reciproca?”, Nueva Sociedad (Caracas, Buenos Aires, etc.), nr 119, Mayo-Junio 1992, str. 117-120 (tekst opublikowany w poprzednim roku w Mondoperaio w Rzymie, w j. włoskim, cytowany najczęściej za wersją hiszpańską, pierwotnie opublikowaną w Letra Internazional, nr 21/22, Madryt).
Joseph Needham, Robin D. S. Yates (we współpracy z K. Gawlikowskim), Science and Civilisation in China, vol. 5, part VI, Military Technology: Missiles and Sieges, Cambridge University Press 1994, str. 10-100 (rozdziały: “Chinese literature on the art of war” and “Distinctive features of Chinese military thought”).
“The Chinese Approach to Struggle and the ‘Thirty Six Stratagems’”, Hemispheres, nr 10 (1995), str. 129-146.
“Dui ‘Sunzi bingfa’ zhong Zhanguo shiqi liangge lunshu xijiede kaozheng” [Tekstologiczne studium dwu fraz z epoki Królestw Walczacych w tekście traktatu ‘Reguły wojny Mistrza Suna’], Zhongguo Renmin Daxue Xuebao, 1997, nr 1, str. 49-53 (opublikowana tylko wersja chińska).
“Problem jedności Chin z perspektywy historyczno-kulturowej”, w: Edward Halizak, red., Tajwan w stosunkach międzynarodowych, Fundacja Stosunków Międzynarodowych, Warszawa 1997, str. 45-60.
Powrót Hongkongu do Macierzy, K. Gawlikowski, red., ISP PAN, Warszawa 1997, 84 str.
Zawiera wprowadzenie i studium:
„Problem Hongkongu – rys historyczny”, str. 4-20.
„Przejęcie Hongkongu przez Chiny i jego nowy status”, Studia Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego (Gdansk), 1998, nr 1, str. 1-19.
„Prawa człowieka z perspektywy azjatyckiej”, w: Azja-Pacyfik, t. 1/1998, str. 6-48.
“Strategie na konflikt i negocjacje. O Sztuce wojny Mistrza Sun” i “Reguły wojowania Mistrza Sun (przekł. fragmentów), Azja – Pacyfik, t. 1/1998, str. 207-212, 213-224.
„Budowa systemu prawnego w ChRL i przemiany typu państwa w okresie reform”, w: Karin Tomala, red., Uniwersalizm praw człowieka, Idea a rzeczywistość w krajach pozaeuropejskich, ASKON, Warszawa 1998, str. 119-134.
„Problem ‘wartości azjatyckich’; Uwagi o koncepcjach Mahathira bin Mohamada”, Azja-Pacyfik, t. 2/1999, str. 192-237.
„Jednostka w tradycji konfucjańskiej”, w: Andrzej Morstin, red., Indywidualizm a kolektywizm, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1999, str. 125-151.
“’Hong lou meng’ zhongde zhanlue sixiang yu Zhongguo chuantongde junshi wenhua” [Strategiczne koncepcje w powieści ‘Sen Czerwonego Pawilonu’, a tradycyjna chińska kultura militarna], Huang Pumin et al., red., Sun Zi bingfa ji qi xiandai jiazhi [‘Sztuka wojny Sunzi’ i współczesne znaczenie tego traktatu], Junshi Kexue Chubanshe, Beijing 1999, str. 409-416 (opublikowana tylko wersja chińska).
“O komunizmie w Europie i Azji uwag kilka” i “Dwie drogi odchodzenia od komunizmu: Rosja i Chiny”, w: K. Gawlikowski, R. Paradowski, red., Rosja-Chiny: dwa modele transformacji, A. Marszałek, Toruń 2000, str. 8-15, 124-155.
“Wybory prezydenckie na Tajwanie w 2000 r. Problem jedności Chin i azjatyckiej drogi dochodzenia do demokracji”, Azja-Pacyfik, t. 3/2000, str. 170-215.
“Procesy demontażu komunizmu w Chinach i w Polsce: mity i realia”, w: K. Tomala, red., Chiny; przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform, 1978-2000, ISP PAN – Trio, Warszawa 2001, str. 371-395.
Korea: doświadczenia i perspektywy, K. Gawlikowski, E. Potocka, red., A. Maszałek, Toruń 2001, str. 304.
Zawiera studium:
K. Gawlikowski, “Jednostka i władza w cywilizacji wschodnioazjatyckiej”,
str. 15-71.
Klasyczna chińska literatura strategiczna i wojskowa, ISP PAN, Warszawa 2002, 93 str. (Occasional Papers).
“Problem respektowania praw człowieka w Chinach”, Azja-Pacyfik, t. 4/2001, str. 98-109 (wypowiedź w panelu dyskusyjnym)
“Jiang Zemin”, Azja-Pacyfik, t. 4/2001, str. 140-151.
“Conflict and Aggression in Western and in Chinese Civilizations”, in: P. Boski, F.J.R. van de Vijver, A. M. Chodynicka, eds., New Directions in Cross-Cultural Psychology; Selected Papers from the Fifteenth International Congress of the International Association of cross-Cultural Psychology, Polish Psychological Association, Warszawa 2002, str. 71-90.
“Some General Remarks on the Dialogue among Civilizations”, Dialogue and Universalism (Warszawa), nr 11-12/2002, str. 25-30.
Chiny: Rozwój Społeczeństwa i państwa na przełomie XX i XXI wieku, K. Gawlikowski, K. Tomala, red., ISP PAN - Trio, Warszawa 2002.
Zawiera studium:
“Formowanie społeczeństwa obywatelskiego w Chinach w XX w.”, str. 9-34.
“Azja Południowo-Wschodnia jako region historyczno-kulturowy (1)”, Azja –Pacyfik, t. 5/2002, str. 9-32.
“The ‘Civilisation of Struggle’ in the West and Appreciation of Harmony in East Asia: Philosophical and Social Implications of the Two Approaches”, Dialogue and Universalism (Warszawa), nr. 7-8/2003, str. 17-48 (referat przedstawiony na konferencji Dialogue among Civilisations – the Key to a Safe Future, Warsaw, 23-26 April, 2003).
Ukazało się także we Włoszech:
“Occidente e Cina: civiltà a confronto”, Mondoperaio, Nov.-Dic. 2005, 56-76.
“Religijność chińska: uwagi o innej cywilizacji”, Azja-Pacyfik, t. 6/2003, str. 9-53.
“Diaologue among Civilisations as a New Challenge in the Era of Globalisation”, w: Uichol Kim, Henriette Sinding Aasen, Shirin Ebadi, red., Democracy, Human Rights, and Islam in Modern Iran: Psychological, Social, and Cultural Perspectives, Fagbokforlaget, Oslo 2003, str. 411-442.
Ukazało się także we Włoszech:
„Il dialogo fra le civiltà nell’era della globalizzazione”, Mondoperaio, Genn.-Febr.
2005, 64-82.
„Procesy transformacji w ChRL: mity i realia”, Polityka Wschodnia (Warszawa), nr 1-2/2003, str. 96-117.
Poprawiona wersjaukazała się jako: „Chińskie przemiany: mity i rzeczywistość”, w:
Zarysie (Darmstadt, RFN), t. 5/2006, str. 115-142..
Azja Wschodnia na przełomie XX i XXI w.; Studia i szkice, red. K. Gawlikowski, M. Ławacz, ISP PAN – Trio, Warszawa 2004, t. 1-2 (zawiera także studia K. Gawlikowskiego: “Wprowadzenie: Azja Wschodnia po drugiej wojnie światowej i znaczenie przełomu lat 80. i 90. XX w.”, t. 1, str. 15-77; “Procesy transformacji w Chińskiej Republice Ludowej”, s. 81-147; “Tajwan: Spory o status wyspy i procesy transformacji pod koniec XX w.”, s. 165-236; “Kraje Azji Południowo-Wschodniej w epoce dramatycznych przemian”, s. 293-383, przy współpracy A. Jelonka i J. Smulskiego; “Uwagi końcowe”, t. 2, s. 369-377).
„From False ‘Western Universalism’ towards True ‘Universal Universalism’”, Dialogue and Universalism, 9-10/2004 s. 1-29.
„Procesy okcydentalizacji Chin oraz innych krajów Azji Wschodniej i ich stosunek do cywilizacji zachodniej”, w: Wietnamczycy: system wartości i stereotypy Zachodu, pod red. A. Jelonka, Scholar 2004, str. 26-86.
“Zapiski z Pawilonu Odlatującego Żurawia” (III), Azja-Pacyfik, t. 7/2004, str. 144-162.
Model państwa konfucjańskiego w Chinach i jego przemiany w XX w., ISP PAN, Warszawa 2008.
„The Western and the Confucian Approaches to War: The Universe Based on Harmony versus the Universe Based on Struggle”, the lecture delivered at the Conference China: Confucian Tradition – Towards the New Century, June 12-13, 2007, Confucius Institute, Cracow.
„Różne drogi odchodzenia od komunizmu a polska polityka”, Zarys, t. 6/2007, str. 89-120.
Patrz także zapis dyskusji redakcyjnych z udziałem K. Gawlikowskiego:
“Azja w XX w.”, Dzieje Najnowsze, nr 1, 2000, str. 5 – 29.
“Zrozumieć Azję”, Więź, lipiec 2000, str. 13-36.
“Wielkie mocarstwa Azji”, Polityka Wschodnia, nr 2, 2000, str. 123 - 168.
“Azja – globalizacja i wartości”, Res Publica Nowa, marzec 2003, str. 21 – 31.
Najczęściej cytowane prace K. Gawlikowskiego
Na Zachodzie najczęściej cytuje się pracę poświęconą klasycznej chińskiej literaturze strategicznej i kulturze militarnej tego kraju zawartą w monumentalnym dziele zredagowanym i po części przygotowanym przez Josepha Needhama, Science and Civilisation in China, vol. 5, part VI, Cambridge University Press 1994, str. 10-100 (zazwyczaj jednak w odnośnikach pojawiają się tylko nazwiska redaktorów tomu, nie autora tekstu). K. Gawlikowski był jedynym badaczem z Polski, który uczestniczył w tym nejwiększym projekcie badawczym XX w. dotyczacym Chin (dotychczas ukazało się około 30 woluminów). Pracę tę tłumaczy się sukcesywnie także na j. chiński. Stawiasię tam m.in. tezę, iż klasyczna teoria prowadzenia wojny przypisywana Sun Wu (VI-V w. p.n.e.) pełniła w cywilizacji chińskiej rolę ogólnej teorii skutecznego działania, czyli może być traktowanajako “chińska prakseologia”.
W chińskiej literaturze naukowej (w ChRL i na Tajwanie) badacze powołują się najczęściej na kilka tez dotyczacych cywilizacji chińskiej (zawartych w studiach opublikowanych w języku chińskim). Wspomniana wyżej teza o prakseologicznym charakterze teorii Sun Wu została zaakceptowana przez wielu badaczy (co umożliwiła przy okazji spopularyzowanie w Chinach dorobku europejskiej prakseologii, w tym znakomitego naszego uczonego Tadeusza Kotarbińskiego). Patrz np. Sunzi bingfa cidian [Leksykon Reguł Wojny Mistrza Suna], pod red. Wu Rusonga, Baishan Chubanshe, Shenyang 1993, s. 87-8 (artykuł o prakseologicznych aspektach myśli Sunzi). Patrz także praca najwybitniejszego tajwańskiego badacza myśli strategicznej Zachodu i Chin, Niu Xianzhong (Niu Hsien-chung), Sunzi san lun: cong gu bingfa dao xin zhanlue [Trzy rozprawy o Sunzi: od starożytnych Reguł wojny do nowoczesnej strategii], Maitian Chubanshe, Taipei 1996, zwłaszcza str. 24-29 (kilkakroć wznawiana na Tajwanie, w 2003 w ChRL opublikowało ją wydawnictwo Guangxi Shifan Daxue). Niu Xianzhong przyjął także tezę K. Gawlikowskiego, iż Sunzi wypracował szczególną “filozofię walki”, nieznaną na Zachodzie.
Inną tezą przyjętą przez niektórych badaczy chińskich jest koncepcja głosząca, iż w klasycznej myśli chińskiej można wyróżnić dwa główne nurty: moralistyczną tradycję “słusznej drogi” (zheng dao) reprezentowaną przede wszystkim przez konfucjanizm i pragmatyczną, immoralistyczną tradycję “drogi uszustwa oraz manipulacji” (gui dao), do której zaliczyć można taoistów, legistów i strategów. Od tego mego stwierdzenia zaczyna się np. Wstęp do wielkiej pracy zbiorowej Zhongguo bingshu mingzhu jinyi [Najsławniejsze chińskie księgi wojskowe z przekładem współczesnym], przygotowana przez komitet redakcyjny pod przewodnictwem Li Linga (Junshi Yiwen Chubanshe, Beijing 1992, s. 1).
W literaturze naukowej, a nawet w popularnych artykułach publikowanych w Chinach, w audycjach radiowych (dostępnych teraz w internecie), a nawet na inteligenckich blogach w latach 90. XX w. nieraz dyskutowano tezę, z powołaniem na K. Gawlikowskiego, że cywilizacji chińskiej obcy był męski ideał macho gotowego zawsze do bitki i podbojów miłosnych, walczącego zawsze “po rycersku”. Patrz np. Li Ling, Zhishang tan bing [Książkowe debaty o wojskowości], “Du Shu”, 1992, nr 11, s. 143-151. Patrz także audycje radiowe kontynuujące te rezważania stacji Guoji Zai Xian – CRIonline, “Zhishang tan bing” [Książkowe dyskusje o militariach], cyklu Huaxia Wenhua [Prastara kultura chińska] redaktora Zhu Guoqianga, 2004.05.19 (http://big5.cri.cn/gate/big5/gb.cri.cn/3601/2004/05/19/883@164933.htm ).
Nader wnikliwie koncepcje polskiego badacza dotyczące chińskiej Szkoły Strategów przedstawił Yu Rupo w pracy o jej badaniach przez uczonych chińskich i zagranicznych: Sunzi bingfa yanjiu [Badania reguł Wojny Sunzi], Junshi Kexue Chubanshe, Beijing 2001, s. 264-266. Niewątpliwie najczęściej w obszarze języka chińskiego cytuje się studium: “Sun Wu as the Founder of Chinese Praxiology, Theory of Struggle and Science”, Hemispheres (Warszawa), no 9 (1994), s. 9-22 (oczywiście w wersji chińskiej, opublikowanej w 1992 r.). Oczywiście dla każdego badacza obcej kultury i historii największą satysfakcję daje właśnie cytowanie jego analiz i koncepcji – jako trafnych – przez badaczy z tego właśnie kraju, i nie wszystkim, nawet wybitnym uczonym to się przydarza.
Włoscy badacze nauk społecznych, obok prac o chińskiej strategii, nieraz cytują z kolei studium o państwie konfucjańskim, gdzie analizuje się kwestię, czy można je określić jako “despotię orientalną”?: “Il concetto di ‘Megamacchina’ e valido per Cina?” [Czy koncepcja ‘machiny totalnej’ ma zastosowanie do Chin?], w: Lodovico Martello, red., Sulla genesi del capitalismo, Armando Editore, Roma 1992, s. 114-127 (wcześniej ukazał się w Mondoperaio, a i później był przedrukowywany)..
W literaturze iberoamerykańskiej z kolei pojawiają się odwołania do eseju: “Guerra cultural o influenciaa reciproca?” [Wojna kulturowa, czy wpływy wzajemne?], Nueva Sociedad (Caracas, Buenos Aires, etc.), nr 119, Mayo-Junio 1992, str. 117-120 (tekst ten pierwotnie ukazał się w wersji włoskiej w 1991 r.). Jak zwracali uwagę niektórzy badacze esej ten stawiał jako jeden z pierwszych, jeszcze przed Samuelem P. Huntingtonem, pytania o relacje między cywilizacjami i wskazywał na zagrożenia konfrontacją w sferze kultury (Patrz np. Alejandro M. Medici, Culturas en la globalización: del regreso de la identidad y las posibilidades del diálogo {Kultury w procesach globalizacji: regres w sferze tożsamości a możliwości dialogu], “Revista de Estudios Frontierizos” (Buenos Aires), 2004, nr 2, s. 194).
Różne prace K. Gawlikowskiego były cytowane w Polsce, ale bezsprzecznie najbardziej fenomenalna okazała się kariera jednej z pierwszych w naszym kraju azjatyckich “książek kucharskich” opracowanej przy znaczącym moim udziale: K. Gawlikowski, Z. Borzymińska, W. Macińska, Kuchnie azjatyckie (Watra, Warszawa 1978). Choć pisana była w okresie, kiedy wszystkiego brakowało, nawet podstawowych przypraw orientalnych i nie miała ona żadnych wznowień, a po niej ukazało się przecież kilkaset podobnych prac - ciągle jest cytowana! Objaśnienia właśnie z niej o kuchniach orientalnych podaje dzisiaj na swoich stronach internetowy informator o restauracjach, patrz np. www.krakow.gdziezjesc.info/wiecej,100,100350, Restauracje, azjatyckie, 1, małopolskie (patrz także inne województwa i miasta), czy nawet polski informator o restauracjach z Londynu(!): “Przewodnik kulinarny”, Goniec Polski – Polski Magazyn w Wielkiej Brytanii, www.mojawyspa.co.uk/artykuly/15015/Przewodnik-kulinarny (2006-03-18, ale tekst nadal zamieszczony jest na stronie). Jak widać, niezbadane są wyroki czytelników i badaczy.
Autor sam poleciłby osobom interesującym się współczesną Azją Wschodnią pracę: Azja Wschodnia na przełomie XX i XXI w.; Studia i szkice, (Warszawa 2004, t. 1-2), jak też kolejne tomy “Azji-Pacyfiku”. Szczególnie interesujące wydają mi się studia porównawcze o cywilizacji konfucjańsko-buddyjskiej i zachodniej.-“Religijność chińska: uwagi o innej cywilizacji”, Azja-Pacyfik, t. 6/2003, str. 9-53.
- “Jednostka i władza w cywilizacji wschodnioazjatyckiej”, w tomie: Korea: doświadczenia i perspektywy, (Toruń 2001, str. 15-71).
- “The ‘Civilisation of Struggle’ in the West and Appreciation of Harmony in East Asia: Philosophical and Social Implications of the Two Approaches”, Dialogue and Universalism (Warszawa), nr 7-8/2003, str. 17-48.
K.G.
Inskrypcja z obrazu „Portret duchowy” K.Gawlikowskiego jako uczonego chińskiego pędzla Huang Yongyu
Jeśli kraj nie trzyma się Drogi (dao), choćby na tratwie odpływa się za morze
W roku Yichou (1985), na początku lata, zwiedzając okolice Neapolu spotkałem Shi Shidao (K.Gawlikowskiego), jak krewniaka. Doświadczyłem radości, jaka rzadko w życiu się zdarza. Przegadaliśmy całą noc o tym, co jest dziś i co może zdarzyć się jutro, więc teraz ku pamięci kładę swe odczucia na papier. Niechaj tak rozśpiewana i roztańczona Polska wnosi jeszcze większy wkład do kultury świata! Życzę narodowi polskiemu, by jak najszybciej mógł w spokoju i radośnie pracować i by wszystkie jego rodziny mogły się znowu połączyć – o co się modlę.
Huang Yongyu, z zachodniego Hunanu, w Rzymie.
Przekł. Bogusław Zakrzewski
Objaśnienia:
Tytuł jest powiedzeniem pochodzącym z Analektów konfucjańskich (Lunyu, V.7) i nawiązuje do ówczesnej emigracji K. Gawlikowskiego do Europy zachodniej w okresie stanu wojennego w Polsce. Wielkie wrażenie na artyście wywarła chińska biblioteka polskiego badacza, z którą peregrynował (łódź uczonego jest więc na obrazie wypełniona książkami). Malarz zapewne oglądał dawniej występy Śląska, czy Mazowsza, które musiały zapaść mu głęboko w pamięć (niektóre z ich piosenek nawet zdobyły w Chinach popularność na lata). Polska „walcząca pod wodzą Lecha Wałęsy z reżimem komunistycznym narzuconym przez Moskwę” budziła wtedy ogromne zainteresowanie i sympatię w Chinach wychodzących właśnie z koszarowego komunizmu Mao.
B.Z. i K.G.